پژوهش‌های نوین ایران‌شناسی

پژوهش‌های نوین ایران‌شناسی

باستان‌شناسی شهری و نقش آن در شناخت هویت تاریخی شهر، کاوش‌های باستان‌شناختی بقعه سلطان شیخداد یزد

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار پژوهشکده باستان‌شناسی، پژوهشگاه میراث فرهنگی و گردشگری، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری مرمت ابنیه و بافت های تاریخی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر، تهران، ایران
3 کارشناس ارشد مرمت و احیاء ابنیه و بافت های تاریخی گرایش حفاظت میراث شهری، دانشکده معماری، دانشگاه تهران، تهران، ایران
4 کارشناسی ارشد مهندسی معماری، دانشکده معماری، دانشگاه شهید بهشتی، تهران، ایران
چکیده
با گسترش شهرنشینی و توسعه بی‌رویه کلان‌شهرها در قرن بیستم و بیست‌ویکم، توجه به میراث مادی شهرهای تاریخی اهمیت فزون‌تری یافته است. براین اساس، باستان‌شناسی شهری به‌عنوان یک رویکرد میان‌رشته‌ای ظهور کرد که نه‌تنها به کاوش‌های کلاسیک در بافت شهرها می‌پردازد، بلکه با بهره‌گیری از اسناد تاریخی، تحلیل شبکه‌های شهری، سنجش از دور و سامانه اطلاعات جغرافیایی، لایه‌های پنهان تاریخی را آشکار می‌کند. این مقاله باهدف ایجاد درکی همه‌جانبه از نقش باستان‌شناسی شهری در فرآیند هویت‌بخشی به شهرهای تاریخی تدوین شده است. شهر تاریخی یزد به‌عنوان یکی از شاهکارهای معماری خشتی جهان و نمونه‌ای بارز از تطابق با محیط بیابانی، همواره کانون توجه مطالعات شهرهای تاریخی ایران بوده و بافت تاریخی آن، حافظ لایه‌های متعدد فرهنگی از ادوار مختلف است که خوانش آن‌ها مستلزم پژوهش‌های میدانی دقیق است. بقعه سلطان شیخداد، به‌عنوان یکی از عناصر شاخص این بافت، نه‌تنها به لحاظ کالبدی، بلکه به‌واسطه تداوم کارکردی و تقدس خود، کالبدی استثنایی برای بررسی تحولات تاریخی و مذهبی این شهر فراهم می‌آورد. کاوش‌های باستان‌شناسی اخیر در بقعه سلطان شیخداد یزد (قرن هشتم هجری قمری)، گنجینه‌ای از داده‌های فرهنگی - تاریخی را از دوره ایلخانی تا قاجار آشکار ساخته است. این یافته‌ها، شامل بقایای معماری، قبور کاشی‌کاری تیموری- صفوی، ظروف سفالی و شواهد منحصربه‌فرد دفن‌های جمعی و آیین‌های مرتبط با بحران‌های دوره قاجار، این بقعه را به‌مثابه آینه‌ای تمام‌نما از تحولات تاریخی، مذهبی، اجتماعی و هویتی شهر تاریخی یزد نشان می‌دهد. این مقاله با استناد به داده‌های میدانی باستان­شناختی بر اهمیت این اثر در شناخت لایه‌های پیچیده تاریخ یزد و نقش آن در هویت‌بخشی تاریخی در چارچوب مطالعات ایران‌شناسی تحلیل می‌کند.
کلیدواژه‌ها

  • کتاب‌نامه

    • اسکندر بیگ، منشی، (۱۳۵۰). تاریخ عالم آرای عباسی، جلد ۲، انتشارات امیرکبیر، تهران.
    • اشپولر، برتولد، (۱۳۸۶). تاریخ ایران در قرون نخستین اسلامی (جلد ۱ و ۲)، ترجمه جواد فلاطوری، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.
    • افشار، ایرج، (1354). یادگارهای یزد، جلد دوم، انجمن آثار ملی، تهران، ۲۳۴-۲۳۸.
    • افضل‌الملک، غلامحسین، (۱۳۶۱). افضل‌التواریخ، به کوشش منصوره اتحادیه و سیروس سعدوندیان، نشر تاریخ ایران، تهران.
    • امامی میبدی، داوود، (1401). واکاوی معماری خانقاه­های تاریخی یزد، نشریه علمی معماری اقلیم گرم و خشک، سال دهم، شماره 15، 231-211.

    Doi.10.22034/AHDC.2021.2237.

    • باستانی پاریزی، محمد ابراهیم، (1350). خاتون هفت قعله، انتشارات ابن سینا، تهران.
    • پاپلی یزدی، محمد حسین، (1385). تاریخ اجتماعی یزد در عصر قاجار، انتشارات امیر کبیر، تهران.
    • پاپلی یزدی، محمدحسین، (1388). تاریخ تحولات سیاسی-اجتماعی یزد در دوره پهلوی، انتشارات امیرکبیر، تهران.
    • پری، جان. ر.، (1395). کریم خان زند، ترجمه محمد سعید اردستانی، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.
    • پوپ، آرتور اپهام، (1394). سیری در هنر ایران، ترجمه نجف دریابندری، چاپ سوم، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.
    • پیرنیا، محمدکریم، (۱۳۸۷). سبک‌شناسی معماری ایرانی، تدوین غلامحسین معماریان، تهران: انتشارات سروش دانش.
    • جعفری، جعفر بن محمد، (1343). تاریخ یزد، به کوشش ایرج افشار، انتشارات بنگاه ترجمه و نشر کتاب، تهران.
    • حبیبی، محسن، (۱۳۷۸). از شار تا شهر: تحلیلی تاریخی از مفهوم شهر و سیمای کالبدی آن، تفکر و تأثر، انتشارات دانشگاه تهران، تهران.
    • حسینی ابری، سید حسن، (1385). تاریخ یزد: از آغاز تا انقلاب اسلامی، انتشارات اندیشمندان یزد، یزد، ۲۳۴–۲۳۷.
    • رحیمی، محمدرضا، (1395). پژوهشی بر بقاع متبرکه یزد، انتشارات یزدشناسی، یزد، 112-118.
    • رویمر، هانس روبرت، (۱۹۸۶). تاریخ ایران دوره تیموریان، ترجمه یعقوب آژند، انتشارات جامی، تهران.
    • زرین‌کوب، عبدالحسین، (۱۳۷۳). دنباله جستجو در تصوف ایران، انتشارات امیرکبیر، تهران.
    • سارایونی، مجتبی، (۱۳۹۸). حافظه مکان و هویت شهری: مطالعه موردی شهر یزد، یزد: انتشارات دانشگاه یزد.
    • سازمان میراث­فرهنگی، گردشگری و صنایع­دستی ایران، (۱۳۹۷). گزارش کاوش‌های باستان‌شناسی در میدان امام خمینی (توپخانه) تهران، تهران: دفتر پژوهش‌های باستان‌شناسی. صفحات ۲۷–۲۹، ۴۰–۴۲.
    • صالحی کاخکی، احمد، (۱۳۹۹). بحران و حیات شهری در ایران عصر قاجار: قحطی، بیماری و واکنش‌ها، نشر تاریخ ایران، تهران.
    • طراز، عبدالوهاب، (1341). کتابچه موقوفات یزد، به کوشش ایرج افشار، تهران.
    • طرح جامع حفاظت شهر یزد، (1387). طرح جامع حفاظت شهر تاریخی یزد، سازمان میراث­فرهنگی، صنایع­دستی و گردشگری، معاونت میراث فرهنگی، تهران.
    • عزیزی خرانقی، محمد حسین، (1403). گزارش فصل دوم گمانه‌زنی به‌منظور خواناسازی مجموعه سلطان شیخداد، یزد، با همکاری محمدحسین دهقانی، بهاره اژدری، مریم حسن‌زاده، اطهر نورمحمد زاد، علی طحان­پور، کتابخانه پژوهشکده باستان­شناسی، منتشر نشده.
    • عزیزی خرانقی، محمد حسین، (1403). گزارش گمانه‌زنی به‌منظور خواناسازی مجموعه سلطان شیخداد، یزد، با همکاری: محمدحسین دهقانی، بهاره اژدری، مریم حسن‌زاده، سیما زارع، مهدا نخودی­زاده، وحید آقایی، ابوالفضل اسماعیلی، کتابخانه پژوهشکده باستان­شناسی، منتشر نشده.
    • فلور، ویلم، (۱۳۸۶). سلامت مردم در ایران قاجار: بیماری و درمان در ایران سده‌های ۱۹ و ۲۰ میلادی، ترجمه ایرج نبی‌پور، انتشارات دانشگاه علوم پزشکی بوشهر، بوشهر.
    • کاتب، احمدبن حسین بن علی، (1357). تاریخ جدید یزد، مصحح ایرج افشار، انتشارات امیرکبیر، نوبت دوم، تهران.
    • کاستلز، مانوئل، (۳۸۰). عصر اطلاعات: اقتصاد، جامعه و فرهنگ (جلد ۱: ظهور جامعه شبکه‌ای)، ترجمه احد علیقلیان و افشین خاکباز، انتشارات طرح نو، تهران.
    • گدار، آندره، (۱۳۶۸). آثار ایران (جلد ۴)، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، مشهد: بنیاد پژوهش‌های اسلامی آستان قدس رضوی.
    • لمبتون، آن. کی. اس، (۱۳۷۲). تاریخ اجتماعی ایران در عهد مغول، ترجمه یعقوب آژند. تهران: نشر گستره.
    • مدرس، علی، (1393). معماری شهر یزد دیروز، امروز- فردا، مترجم نصرالله سرمدی، نشر یزدا.
    • مستوفی بافقی، محمدمفیدبن محمود، (1342). جامع مفیدی، چاپ ایرج افشار، تهران.
    • موسوی، سید محمدکاظم، (۱۳۸۵). یزد در عهد آل مظفر، مجله‌ی باستان‌شناسی و تاریخ، سال بیستم، شماره‌ی ۲۵، ۴۵-۶۰. تهران: پژوهشگاه میراث فرهنگی.
    • ناراچی، احسان، (۱۳۵۴). پیرامون شهر اسلامی، مجله هنر و مردم، شماره ۱۵۴ و ۱۵۵: ۶۸-۷۶.
    • نائینی، محمد جعفربن محمد حسین، (1353). جامع جعفری، به کوشش ایرج افشار، سلسله انتشارات انجمن آثار ملی، شماره 108، تهران.
    • هینتس، والتر، (۱۳۸۶). تشکیل دولت ملی در ایران: حکومت آق قویونلوها و ظهور دولت صفوی، ترجمه کیکاوس جهانداری، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران.

     


    References


    • Afshar, I. (1975). Yadegar-ha-ye Yazd [Monuments of Yazd]. Tehran: Anjoman-e Asar-e Melli, 2, 234–238. [In persian]
    • Afzal al-Mulk, G. (1982). Afzal al-Tawarikh [The Most Excellent of Histories]. Edited by Mansoureh Ettehadiyeh & Sirus Sa’dvandian. Tehran: Nashr-e Tarikh-e Iran. [In persian]
    • Anton, Brigitte. (2005). Urban Archaeology: Understanding the Historical City, Journal of Urban Archaeological Research, 12- 15.
    • Azizi Kharanaghi, M. H. (2024). Report on Test Trenching for Documentation of Sultan Sheikhdad Complex, Yazd. Unpublished report. (With M. H. Dehghani, B. Ajdari, M. Hassanzadeh, S. Zare, M. Nakhodizadeh, V. Aghaei, A. Esmaili). Archaeological Research Center Library. [In persian]
    • Azizi Kharanaghi, M. H. (2024). Report on the Second Season of Test Trenching for Documentation of Sultan Sheikhdad Complex, Yazd. Unpublished report. (With M. H. Dehghani, B. Ajdari, M. Hassanzadeh, A. Nourmohammadzad, A. Tahhanpour). Archaeological Research Center Library. [In persian]
    • Bastani Parizi, M. E. (1971). Khatun-e Haft Qaleh [The Lady of Seven Fortresses]. Tehran: Ebn-e Sina. [In persian]
    • Boito, C., (2017). The Urban Palimpsest: A Model for the Analysis of Historical Cities. Journal of Urban History, 43(5), 819–837. DOI: 10.1177/0096144217712994. (https://doi.org/10.1177%2F0096144217712994).
    • Chardin, J., (1720). Voyages en Perse. Amsterdam: Jean Louis de Lorme.
    • Emami Meybodi, D. (2022). An Analysis of the Architecture of Historical Khanqahs in Yazd. Journal of Architecture in Hot and Dry Climates, 10(15), 211–231. [In persian] doi:10.22034/AHDC.2021.2237.
    • Floor, W. (2007). Public Health in Qajar Iran: Disease and Healing in 19th- and 20th-Century Iran. Translated by Iraj Nabipour. Bushehr: Bushehr University of Medical Sciences Press. [In persian]
    • Golombek, L., & Wilber, D. (1989). The Timurid Architecture of Iran and Turan. Princeton University Press.
    • Habibi, M. (1999). Az Shar ta Shahr: Tahili-ye Tarikhi az Mafhum-e Shahr va Sima-ye Kalbodi-ye an [From Shar to City: A Historical Analysis of Urban Concepts and Form]. Tehran: University of Tehran Press. [In persian]
    • Hinz, W. (2007). The Formation of the National State in Iran: The Aq Qoyunlu and the Rise of the Safavids. Translated by Keykavus Jahandari. Tehran: Elmi va Farhangi. [In persian]
    • Hosseini Abri, S. H. (2006). Tarikh-e Yazd: Az Aghaz ta Enqelab-e Eslami [History of Yazd: From Origins to the Islamic Revolution]. Yazd: Andishmandan-e Yazd, 234–237. [In persian]
    • Iranian Cultural Heritage, Handicrafts, and Tourism Organization (2018). Report on Archaeological Excavations at Imam Khomeini Square (Tupkhaneh), Tehran: Office of Archaeological Research, 27–29, 40–42. [In persian]
    • Ja’fari, J. b. M. (1964). Tarikh-e Yazd [History of Yazd]. Edited by Iraj Afshar. Tehran. [In persian]
    • Katib, A. b. H. b. A. (1978). Tarikh-e Jadid-e Yazd [The New History of Yazd]. Edited by Iraj 2nd ed. Tehran: Amir Kabir. [In persian]
    • Lowenthal, David. (1985). The Past is a Foreign Country, Cambridge University Press, 82 - 85.
    • Manz, Beatrice Forbes, (2007). Power, Politics and Religion in Timurid Iran. Cambridge: Cambridge University Press.
    • Monshi, E. (1971). Tarikh-e Alam-ara-ye Abbasi [World-Adorning History of Abbas]. 2. Tehran: Amir Kabir. [In persian]
    • Mostowfi Bafqi, M. (1963). Jame’-e Mofidi [Mofidi’s Compendium]. Edited by Iraj Afshar. Tehran. [In persian]
    • Mousavi, S. M. K. (2006). Yazd in the Muzaffarid Era. Journal of Archaeology and History, 20(2), 45–60. Tehran: Research Institute of Cultural Heritage. [In persian]
    • Naini, M. J. b. M. H. (1974). Jame’-e Ja’fari [Ja‘fari’s Compendium]. Edited by Iraj Afshar. Tehran: Anjoman-e Asar-e Melli. [In persian]
    • Naraqi, E. (1975). On the Islamic City. Honar va Mardom, 154–155, 68–76. [In persian]
    • Pope, A. U. (2015). A Survey of Persian Art. Translated by Najaf Daryabandari. 3rd ed. Tehran: Elmi va Farhangi. [In persian]
    • Schalitov, K., (1899). Topographic Map of Yazd City. Russian Military Archives.
    • Schofield, John. (2001). Urban Archaeology, Museums and the Future of the Past. Springer, 45 - 48.
    • Taraz, A. (1962). Ketabcheh-ye Mowqufat-e Yazd [Register of Yazd’s Endowments]. Edited by Iraj Afshar. Tehran. [In persian]
    • UNESCO World Heritage Centre, (2017). Historic City of Yazd. [Online] Available at:
      https://whc.unesco.org/en/list/1544.
    • Yazd Comprehensive Conservation Plan (2008). Comprehensive Conservation Plan for the Historic City of Yazd. Tehran: Iranian Cultural Heritage, Handicrafts, and Tourism Organization. [In persian].