بررسی جایگاه خاندانها، شخصیتهای برجسته بهعنوان کنشگر سیاسی در تاریخ معاصر ایران بهویژه تاریخ محلی از اهمیت زیادی برخوردار است. خاندان بنیصدر همدانی از نوادگان سید صالح مجدالعلماء و آیتالله سید نصرالله موسوی ازجمله مهمترین آنها بهشمار میرود. نسب این خاندان قدیمی به امام موسی کاظم (ع) میرسد، که ابتدا در منطقه بیجار سکونت داشتند و بر اثر اختلافات محلی به همدان مهاجرت و بهواسطه ارتباط و وصلت با خوانین آنجا و پایگاه مذهبی، در تحولات ملی و محلی نقش آفرینی کردند. آیتالله سیدنصرالله موسوی یکی از کنشگران سیاسی-مذهبی این خاندان بود که در رخدادهای دوره پهلوی بهویژه بعد از شهریور1320 تا اوایل دهه 1350ه.ش. به ایفای نقش پرداخت، که شناخت این مسأله موضوع نوشتار حاضر است. درخصوص این موضوع، تبار و جایگاه خاندان بنیصدر تاکنون پژوهشی انجام نشده است، درحالیکه برای روشن شدن تاریخ معاصر و محلی پرداختن به آن ضروری است. این پژوهش با بهرهگیری از منابع اسنادی-کتابخانهای و بهروش توصیفی-تحلیلی درصدد پاسخ به این پرسش است که نقش خاندان و آیتالله سید نصرالله موسوی بنیصدر همدانی در تحولات شهر همدان چه بوده است؟ فرضیه این تحقیق بر این است که نقش این خاندان و شخص آیتالله بنیصدر در تحولات مثبت بوده است. یافتهها نشان میدهد که آیتالله سیدنصرالله بنیصدر تحت تأثیر پایگاه اجتماعی و خانوادگیاش، در تحولات سیاسی شهر همدان در مقاطع مختلف تاریخی ازجمله؛ مبارزات ملی شدن صنعت نفت و از همه مهمتر نهضت روحانیت به رهبری آیتالله خمینی ایفای نقش کردهاند. پس میتوان نتیجه گرفت که این خاندان و شخص آیتالله بنیصدر در منطقه همدان از نفوذ مذهبی، اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی برخوردار بودهاند که در پرتوی همین جایگاه در تحولات همدان ایفای نقش کردهاند و بهعنوان یکی از رهبران این تحولات بهشمار میآیند.
سازمان اسناد و کتابخانه ملی (ساکما): 1576/210؛ 6412/240؛ 9496/250؛ 17845/250؛ 6619/290؛ 6621/290؛ 9611/290؛ 145678/293؛ 31800/310؛ 061463/310؛ 061464/310؛ 37861/999؛ 107516/240 .
سازمان اسناد و کتابخانه ملی مدیریت غرب کشور (همدان) (ساکما): 394/245/91؛ 90/245/91؛ 113/245/91؛ 484/280/91؛ 684/280/91؛ 194/280/91؛ 2112/293/91؛ 307/245/91 .
مجتمع آموزشی علمی همدان، اسناد و دفتر یاداشت.
مرکز اسناد انقلاب اسلامی (مراسان)، پرونده روحانیون مبارز: 184؛ پرونده امام خمینی: 15/641؛ پرونده قرآن پهلوی: 2/192.
مرکز اسناد ریاست جمهوری اسلامی ایران ( مارجا)، پرونده شماره: 45348؛ 24303.
انقلاب اسلامی به روایت اسناد ساواک روز شمار استان همدان، (1389). ج1، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی، چاپ اول.
افشار، ایرج، (1385). نامههای مشروطیت و مهاجرت. تهران: قطره، چاپ اول.
بهار، محمدتقی، (1357). تاریخ مختصر احزاب سیاسی. ج1، تهران: فرانکلین با همکاری امیرکبیر، چاپ سوم.
بنیصدر ابوالحسن، (1380). درس تجربه. با کوشش حمید احمدی، برلین: انقلاب اسلامی، چاپ اول.
خاطرات قیام 15 خرداد، (1378). دفتر هشتم، به کوشش علی باقری، تهران: حوزه هنری سازمان تبلیغات، چاپ اول.
خاطرات قیام 15 خردا،د (1376). دفتر ششم، به کوشش علی باقری، تهران: حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی، چاپ اول.
دنسترویل، لیونل چارلز، (1362). خاطرات ژنرال دنسترویل- سرکوبگر جنگل. ترجمه حسین انصاری، تهران: فرزان، چاپ اول.
روحانی، حمید، (1360). بررسی تحلیلی از نهضت امام خمینی. تهران: انتشارات راه امام، چاپ دوم.
همو، (1376). نهضت امام خمینی. ج دوم، تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ سوم.
صحیفه نور، (1370). ج 1، تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول.
عراقچی، علی، (1389). خاطرات آیتالله شیخ علی عراقچی. تهران: موسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی (ره)، چاپ اول.
قطبی، بهروز، (1370). اسناد جنگ جهانی اول در ایران. تهران: وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول.
قیام 15 خرداد به روایت اسناد ساواک، (1378). ج 2، تهران: مرکز بررسی اسناد تاریخی وزارت اطلاعات، چاپ اول.
قیام خونین 15 خرداد به روایت اسناد، (1360). به کوشش دهنوی، تهران: مؤسسه خدمات فرهنگی رسا، چاپ اول.
کوشا، محمدعلی، (1378). سیمای بیجار گروس و مشاهیر آن. سنندج: دانشگاه کردستان، چاپ اول.
مهدی پور، علیاکبر، (1377). اجساد جاویدان. قم: حاذق، چاپ اول.
مومن، ابوالفتح، (1386). انقلاب اسلامی در همدان. ج1 و 2،تهران: مرکز اسناد انقلاب اسلامی، چاپ اول.
همو، (1390). دریچهای به تاریخ معاصر ایران. تهران: سوره مهر، چاپ اول.
نیازی، قدرتالله، (1380). اصیلترین مراکز تعلیم و تربیت، (مجموعه مقالات کنگره بزرگداشت آخوند ملاعلی معصومی همدانی) تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی، چاپ اول.
رافتی، وحید، (2013). «میراث صدر الصدور»، نشریه سالانه انجمن ادب و هنر ایران، شماره 18، لندن.
روزنامه سپیده، سال اول، شماره 4، 4 بهمن 1325.
روزنامه ندای میهن، همدان، شماره 798، 2 بهمن 1350.
زندیه حسن و امیر محمدی، (1392). شناسنامه بهمثابه سند هویتی ایران (1297- 1392 ش)، فصلنامه مطالعات ملی، تهران، سال 15، شماره 59، 3-30.
مؤمن، ابوالفتح، (1381). قرآن پهلوی و واکنش روحانیون ایران، ماهنامه زمانه، تهران، سال اول، شماره 5 و 6، بهمن و اسفند، 38-43.
References
Afshar, Iraj (1385). Letters on Constitutionalism and Immigration. Tehran: Qatra, FirstEdition. [In Persian]
Araghchi, Ali (1990). Memoirs of Ayatollah Sheikh Ali Araghchi. Tehran: Institute for Compilation and Publication of Imam Khomeini's Works, 1st edition. [In Persian]
Bahar, Mohammad Taghi (1357). Brief History of Political Parties. 1, Tehran: Franklin with the collaboration of Amir Kabir, third edition. [In Persian]
Bani Sadr Abolhasan (1991). Lessons from experience. With the help of Hamid Ahmadi, Berlin: Islamic Revolution, first edition. [In Persian]
Bani Sadr, Kamal al-Din (1999). Genealogy of the Bani Sadr family. Washington: T.J., first edition. [In Persian]
Dunsterville, Lionel Charles (1983). Memoirs of General Dunsterville - Suppressor of the Forest. Translated by Hossein Ansari, Tehran: Farzan, first edition. [In Persian]
Ghotbi, Behrouz (1990). Documents of World War I in Iran. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance, 1st edition [In Persian].
Fateh, Hassan (2017). Aref Qazvini and Mohammad Taghi Bahar (King of Poets). Journal of Iranian Studies, Tehran, Year 9, Issue 35, 480-493. [In Persian]
Hamedan Scientific Educational Complex, Documents and Notebooks. [In Persian]
Islamic Revolution Documents Center (Marasan), Combatant Clerics File: 184; Imam Khomeini File: 15/641; Pahlavi Quran File: 2/192. [In Persian]
Islamic Revolution Documents Center (Marja), File No:45348; 24303. [In Persian]
Koosha, Mohammad Ali (1999). The Face of Bijar Gross and Its Famous People. Sanandaj: University of Kurdistan, first edition. [In Persian]
Mehdipour, Ali Akbar (1998). Immortal Bodies. Qom: Haziq, first edition [In Persian].
Memories of the 15 of Khordad Uprising (1999). Eighth volume, with the help of Ali Bagheri. Tehran: Artistic Department of the Propaganda Organization, first edition. [In Persian]
Memories of the 15 of Khordad Uprising (1997). Sixth volume, with the help of Ali Bagheri. Tehran: Artistic Department of the Islamic Propaganda Organization, first edition [In Persian].
Momin, Abolfateh (1997). The Islamic Revolution in Hamedan. Vol. 1 and 2, Tehran: Islamic Revolution Documents Center, first edition. [In Persian]
Momin, Abolfateh (2001). A Window to the Contemporary History of Iran. Tehran: Surah Mehr, first edition. [In Persian]
Momin, Abolfateh (2002). The Pahlavi Quran and the Reaction of Iranian Clergy. Monthly Magazine Zamaneh, Tehran, Year 1, Issues 5 and 6, Bahman and Esfand, 38-43. [In Persian]
National Archives and Library Organization of the Western Administration of the Country (Hamedan) (SACMA): 91/245/394; 91/245/90; 91/245/113; 91/245/307; 91/280/484; 91/280/684; 91/280/194; 91/293/2112. [In Persian]
Niazi, Qodratullah (2001). The Most Authentic Centers of Education and Training. (Collection of Articles of the Congress Commemorating Akhund Mullah Ali Masoumi Hamedani) Tehran: Cultural Works and Honors Association, first edition. [In Persian]
Rafati, Vahid (2013). The Legacy of Sadr Al-Sadur. Annual Journal of the Iranian Literature and Art Association, No. 18, London. [In Persian]
Rouhani, Hamid (1981). An analytical study of Imam Khomeini's movement. Tehran: Rah-e-Imam Publications, 2nd edition. [In Persian]
Sahifeh-e-Noor (1991), Vol. 1, Tehran: Printing and Publishing Organization of the Ministry of Culture and Islamic Guidance, 1st edition. [In Persian]
The Bloody Uprising of 15th of June as Narrated by Documents (1980). By Koshesh Dehnavi, Tehran: Rasa Cultural Services Institute, 1st edition. [In Persian]
The Islamic Revolution as Narrated by SAVAK Documents, Hamedan Province, (1389). Vol. 1, Tehran: Historical Documents Review Center, First Edition. [In Persian]
The Uprising of 15th of June as Narrated by SAVAK Documents (1999). Vol. 2, Tehran: Center for Review of Historical Documents of the Ministry of Intelligence, 1st edition. [In Persian]
Zandiyeh Hassan and Amir Mohammadi (2013). Identity Certificate as an Identity Document of Iran (1297-1392 AH), Quarterly Journal of National Studies, Tehran, Year 15, Issue 59, 3-30. [In Persian]