پژوهش‌های نوین ایران‌شناسی

پژوهش‌های نوین ایران‌شناسی

آفتِ بشناختن(موضوعی کهن در شاهنامه و برداشتِ ویژۀ سعدی از آن)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
استادیار، گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکدۀ زبان و ادبیات، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران
چکیده
دسته‌بندی موضوعی شعرِ فارسی و بررسی بسامدِ موضوعاتِ موردِ استفادۀ هر شاعر، نه تنها در شناخت جهان‌بینی شاعران، بلکه در تصحیح و شناختِ دقایقِ زبانی شعر فارسی نیز به ما کمک می‌کند. یکی از موضوعاتِ مهم و کهن در شعر فارسی «رنجِ آگاهی» است که در شعرِ شاعرانِ دورۀ اوّل و شاهنامۀ فردوسی نیز نمودِ چشم‌گیری دارد. از دیرباز آگاهی را رنج‌آور دانسته‌اند و این موضوع و شاخه‌های آن در تاریخ شعر فارسیِ پس از فردوسی نمایندگانِ مهمی مانندِ خیّام و حافظ دارد. از همین‌روی، می‌توان این دو شاعر را میراث‌برانِ اندیشۀ فردوسی دانست که جهان‌بینی‌هایشان به هم نزدیک است. برخلافِ این سه تن، سعدی شاعری است که آثارش از این موضوع خالی است، اما از آن بی‌خبر نیست. او این موضوع را در جهان‌بینی و طرزِ تلقی خود در جامه‌ای نوآیین به نمایش می‌گذارد. بی‌توجّهی به این مسأله سبب شده است بیتی از غزلیّات سعدی در چاپ‌های مهمِ این اثر تصحیف شود. در این مقاله کوشش شده، نخست دربارۀ اندوهِ آگاهی و بازتابِ آن در شاهنامه بحث و سپس، گونه‌ها و ادامۀ این موضوع در نزد خیّام و حافظ پی‌گیری شود. در پایان نیز، پس از بحث دربارۀ تفاوتِ جهان‌بینیِ سعدی با سه شاعرِ پیشین، دربارۀ صورت و معنایِ درستِ بیتی از کتابِ بدایع سخن رفته که موضوع موردِ نظر را در ترکیبِ «آفتِ بشناختن» در جامه‌ای عاشقانه بازتاب داده است.
کلیدواژه‌ها

  • کتاب‌نامه

    • آیدنلو، سجّاد (1394). دفتر خسروان (برگزیدۀ شاهنامۀ فردوسی)، چاپ دوم، تهران: سخن.
    • آیسخولوس (1390). مجموعۀ آثار آیسخولوس، ترجمۀ عبداللّه کوثری، چاپ اوّل، تهران: نی.
    • اسلامی ندوشن، محمدعلی (1346). «خیام و فردوسی»، جام جهان‌بین (مجموعه مقاله‌های ادبی)، چاپ اوّل، تهران: ایرانمهر، 144 ـ 95.
    • تجلیل، جلیل (1373). «سعدی و معرفت کردگار»، ذکر جمیل سعدی، چاپ سوم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات، 256 ـ 249.
    • جعفری، محمدتقی (1373). «تلاقی حکمت و ادب در آثار سعدی»، ذکر جمیل سعدی، چاپ سوم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات، 291 ـ 256.
    • حافظ، شمس‌الدین محمّد (1362). دیوان حافظ، تصحیح و توضیح پرویز ناتل خانلری، چاپ دوم، تهران: خوارزمی.
    • حمیدیان، سعید (1393). شرح شوق، چاپ سوم، تهران: قطره.
    • خالقی مطلق، جلال (1367). «حافظ و حماسۀ ملّی ایران»، ایران‌نامه، س 6، ش 4، تابستان، 573 ـ 565.
    • خالقی مطلق، جلال (1386). «محتوا و صورت در غزل حافظ»، دانشنامۀ زبان و ادب فارسی، به سرپرستی اسماعیل سعادت، ج 2، 655 ـ 651.
    • خالقی مطلق، جلال (1389). یادداشت‌های شاهنامه، چاپ اوّل، تهران: مرکز دایرة‌المعارف بزرگ اسلامی.
    • خالقی مطلق، جلال (1403). گزارش شاهنامه، چاپ اوّل، تهران: سخن.
    • خرمشاهی، بهاءالدین (1385). حافظ‌نامه، چاپ شانزدهم، تهران: علمی و فرهنگی.
    • خیام، عمر بن ابراهیم (1385). رباعیّات خیّام، تصحیح و تحشیۀ محمّدعلی فروغی، به اهتمام عبدالکریم جربزه‌دار، چاپ چهارم،تهران: اساطیر.
    • راسل، برتراند (1394). تاریخ فلسفۀ غرب، ترجمۀ نجف دریابندری، چاپ نهم، تهران: پرواز.
    • رستگار فسایی، منصور (1373). «سعدی و فردوسی»، ذکر جمیل سعدی، چاپ سوم، تهران: سازمان چاپ و انتشارات، 130 ـ 55.
    • زنر، آر. سی (1375). زروان یا معمای زرتشتی‌گری، ترجمۀ تیمور قادری، تهران: فکر روز.
    • سعدی (1320). کلیّات سعدی، به اهتمام محمّدعلی فروغی، تهران: کتابفروشی بروخیم.
    • سعدی (1380). غزلیّات سعدی بر اساسِ چاپ‌های محمّدعلی فروغی و حبیب یغمایی، مقابله، اعراب‌گذاری، تصحیح، توضیح واژه‌ها و اصطلاحات، معنای ابیات و ترجمۀ شعرهای عربی: کاظم برگ‌نیسی، چاپ اوّل، تهران: فکر روز.
    • سعدی (1385). غزلهای سعدی، تصحیح و توضیح غلامحسین یوسفی، چاپ اوّل، تهران: سخن.
    • سعدی (1390). غزلیات سعدی، به تصحیح حبیب یغمایی، به کوشش مهدی مدائنی، چاپ دوم، تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
    • سعیدی، سارا؛ دادور، ابوالقاسم (1400). «تجلّی رنج در اساطیر، با نگاهی به اسطورۀ گیل‌گمش»، نشریۀ مطالعات هنرهای زیبا، ش 5،پاییز، 15 ـ 4.
    • سوفوکلس (1401). افسانه‌های تبای، ترجمۀ شاهرخ مسکوب، چاپ هشتم، تهران: خوارزمی.
    • عوفی، محمّد بن محمّد (1389). لباب الالباب، به تصحیح ادوارد جی. براون، با مقدمۀ محمّد قزوینی و تصحیحات جدید و حواشی وتعلیقات سعید نفیسی، چاپ اوّل، تهران: هرمس.
    • فردوسی، ابوالقاسم (1393). شاهنامه، پیرایش جلال خالقی مطلق، چاپ اوّل، تهران: سخن.
    • کیا، خجسته (1369). شاهنامۀ فردوسی و تراژدی آتنی، چاپ اوّل، تهران: علمی و فرهنگی.
    • لازار، ژیلبر (1362). اشعار پراکندۀ قدیمی‌ترین شعرای فارسی‌زبان، تهران: انجمن ایرانشناسی فرانسه.
    • ماسه، هانری (1369). تحقیق دربارۀ سعدی، ترجمۀ غلامحسین یوسفی و محمدحسن مهدوی اردبیلی، چاپ دوم، تهران: توس.
    • مدبری، محمود (1370). شرح احوال و اشعار شاعران بی‌دیوان، چاپ اوّل، تهران: پانوس.
    • نیازکار، فرح (1390). شرح غزلیات سعدی، چاپ اوّل، تهران: هرمس.

     

     

     

    References

     

    • Aydenloo, Sajjad (2015). Daftar-e Khosrowan (Selected from Shahnameh of Ferdowsi), 2nd ed., Tehran: Sokhan. [In Persian]
    • Aeschylus (2011). The Collected Works of Aeschylus, translated by Abdollah Kowsari, 1st ed., Tehran: Ney. [In Persian]
    • Eslami Nodoushan, Mohammad Ali (1967). "Khayyam and Ferdowsi," Jam-e Jahanbin (Collection of Literary Articles), 1st ed., Tehran: Iranmehr, pp. 95-144. [In Persian]
    • Tajil, Jalil (1994). "Saadi and the Knowledge of the Creator," Zekr-e Jamil Saadi, 3rd ed., Tehran: Printing and Publishing Organization, pp. 249-256. [In Persian]
    • Jafari, Mohammad Taghi (1994). "The Convergence of Wisdom and Literature in Saadi's Works," Zekr-e Jamil Saadi, 3rd ed., Tehran: Printing and Publishing Organization, pp. 256-291. [In Persian]
    • Hafez, Shams al-Din Muhammad (1983). Diwan-e Hafez, edited and annotated by Parviz Natel Khanlari, 2nd ed., Tehran: Kharazmi. [In Persian]
    • Hamidian, Saeed (2014). Sharh-e Shoq, 3rd ed., Tehran: Ghatreh. [In Persian]
    • Khalighi Motlaq, Jalal (1988). "Hafez and the National Epic of Iran," Irannameh, Vol. 6, No. 4, Summer, pp. 565-573. [In Persian]
    • Khalighi Motlaq, Jalal (2010). Notes on Shahnameh, 1st ed., Tehran: The Great Islamic Encyclopedia Center. [In Persian]
    • Khalighi Motlaq, Jalal (2024). Interpretation on Shahnameh, 1st ed., Tehran: Sokhan. [In Persian]
    • Khoramshahi, Bahaddin (2006). Hafeznameh, 16th ed., Tehran: Elmi va Farhangi. [In Persian]
    • Khoramshahi, Bahaddin (2007). "Content and Form in Hafez's Ghazals," Encyclopedia of Persian Language and Literature, edited by Ismail Saadat, Vol. 2, pp. 651-655. [In Persian]
    • Khayyam, Omar ibn Ibrahim (2006). Rubaiyat of Khayyam, edited and annotated by Mohammad Ali Foroughi, edited by Abdolkarim Jarzabdar, 4th ed., Tehran: Asatir. [In Persian]
    • Russell, Bertrand (2015). History of Western Philosophy, translated by Najaf Daryabandari, 9th ed., Tehran: Parvaz. [In Persian]
    • Rastgar Fasaei, Mansour (1994). "Saadi and Ferdowsi," Zekr-e Jamil Saadi, 3rd ed., Tehran: Printing and Publishing Organization, pp. 55-130. [In Persian]
    • Zenner, R.C. (1996). Zorvan or the Enigma of Zoroastrianism, translated by Teymour Ghaderi, Tehran: Fekr-e Rooz. [In Persian]
    • Saadi (1941). Kolliyat -e saadi, edited by Mohammad Ali Foroughi, Tehran: Burokhim Bookstore. [In Persian]
    • Saadi (2001). Ghazals of Saadi Based on the Editions of Mohammad Ali Foroughi and Habib Yaghmaei, compared, diacritized, edited, explained with meanings of verses and translations of Arabic poetry: Kazem Bargnisi, 1st ed., Tehran: Fekr-e Rooz. [In Persian]
    • Saadi (2006). Ghazals of Saadi, edited and explained by Gholam Hossein Yousofi, 1st ed., Tehran: Sokhan. [In Persian]
    • Saadi (2011). Ghazals of Saadi, edited by Habib Yaghmaei, compiled by Mehdi Madaeni, 2nd ed., Tehran: Research Institute for Humanities and Cultural Studies. [In Persian]
    • Saeedi, Sara; Dadvar, Abolghasem (2021). "The Manifestation of Suffering in Myths, with a Look at the Myth of Gilgamesh," Journal of Fine Arts Studies, No. 5, Autumn, pp. 4-15. [In Persian]
    • Sophocles (2022). The Theban Plays, translated by Shahrokh Meskoob, 8th ed., Tehran: Kharazmi. [In Persian]
    • Owfi, Mohammad ibn Mohammad (2010). Lobab al-Albab, edited by Edward G. Browne, with an introduction by Mohammad Qazvini and new corrections and annotations by Saeed Nafisi, 1st ed., Tehran: Hermes. [In Persian]
    • Ferdowsi, Abolqasem (2014). Shahnameh, edited by Jalal Khalighi Motlaq, 1st ed., Tehran: Sokhan. [In Persian]
    • Kia, Khojasteh (1990). Shahnameh of Ferdowsi and Athenian Tragedy, 1st ed., Tehran: Elmi va farhangi. [In Persian]
    • Lazar, Gilbert (1983). Scattered Poems of the Earliest Persian Poets, Tehran: French Society for Iranian Studies. [In Persian]
    • Masseh, Henri (1990). Research on Saadi, translated by Gholam Hossein Yousofi and Mohammad Hassan Mahdavi Ardebili, 2nd ed., Tehran: Tous. [In Persian]
    • Modaberi, Mahmoud (1991). Biographies and Poems of Poets Without Divans, 1st ed., Tehran: Panous. [In Persian]
    • Niyazkar, Farah (2011). Commentary on Saadi's Ghazals, 1st ed., Tehran: Hermes. [In Persian]