مطالعات ایرانشناسی و باستانشناسی در ایران، طی سده اخیر، همواره در پیوند با تحولات سیاسی، فرهنگی و سازوکارهای اداری و آموزشی شکل گرفتهاند، اما بررسی چگونگی تکوین نهادی این دو حوزه کمتر موضوع پژوهشهای نظاممند بوده است. پرسش اصلی این تحقیق آن است که نهادهای رسمی ایرانشناسی و باستانشناسی چگونه و تحت چه سازوکارهایی به تکوین، تثبیت و تداوم دو گفتمان ایرانشناسی و باستانشناسی در ایران کمک کردهاند؟ این پژوهش با بهرهگیری از رویکرد «تبارشناسی» فوکو و با تمرکز بر گسستها، رخدادها و مناسبات قدرت–دانش، تلاش میکند با واکاوی اسناد، قانونها و روایتها روند تاریخی شکلگیری نهادهای رسمی مرتبط با این دو حوزه را بررسی و چگونگی تعامل این دو گفتمان را با ساختار سیاسی تبیین کند. یافتهها نشانمیدهد که باستانشناسی در ایران از آغاز قرن بیستم، بهویژه با قرارداد ۱۹۰۰، تأسیس انجمن آثار ملی، تصویب قانون عتیقات، ایجاد اداره عتیقات و سپس اداره کل باستانشناسی و نهایتاً شکلگیری سازمان میراث فرهنگی، مسیر نسبتاً منسجمی از نهادینهشدن را تجربه کرده است. این نهادها با تعیین استانداردهای تخصصی، ایجاد سازوکارهای اداری و تثبیت رشته دانشگاهی باستانشناسی، «رژیم حقیقت» این گفتمان را شکل دادهاند. در مقابل، ایرانشناسی تا پیش از تأسیس بنیاد ایرانشناسی فاقد نهادهای اداری و آموزشی منسجم بوده و عمدتاً بر فعالیتهای فردی و پراکنده پژوهشگران تکیه داشته است. این گسست نهادی سبب شده است تا نهادینهشدن گفتمان ایرانشناسی دیرتر و محدودتر صورت گیرد. بنابراین رشته تحصیلی ایرانشناسی و بنیاد ایرانشناسی همچنان با چالشهای جدی روبهرو هستند. تحلیل تطبیقی نشانمیدهد، تفاوت در ساختارهای قدرت، پشتیبانی اداری و نهادهای آموزشی عامل اصلی تفوق نهادی باستانشناسی نسبت به ایرانشناسی بوده است. نتیجه نهایی پژوهش آن است که شکلگیری و تثبیت گفتمانهای علمی بدون نهادهای رسمی امکانپذیر نیست و تعامل سهگانه قدرت، دانش و نهاد تعیینکننده مسیر تطوری هر دو حوزه بوده است. این رویکرد تبارشناختی افق جدیدی برای مطالعه تاریخ تشکیل نهادهای علمی در ایران میگشاید.
اکبری، محمد علی (1384). تبارشناسی هویت جدید ایرانی آثار قاجار و پهلوی اول. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
آشوری، داریوش (1353). ایرانشناسی چیست و چند مقاله دیگر. تهران: انتشارات آگاه.
بیگدلو، رضا (1393). «ارزیابی انتقادی تاریخنگاری ناسیونالیستی در ایران». فصلنامة مطالعات ملی. 58. سال پانزدهم، شمارة 2.
پوپ، آرتور آپهام، فیلیپس، آکرمن، شرودر، اریک (1378). شاهکارهای هنر ایران. ترجمه پرویز ناتل خانلری. تهران: انتشارات علمی و فرهنگی.
تاجیک، محمدرضا، رضازاده، خسرو (1401). «تحلیل قدرت مولّد فوکویی از منظر گفتمان (مطالعه موردی: سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران)». فصلنامه علمی رهیافتهای سیاسی و بینالمللی. دوره 13. شماره 4 (پیاپی 70). 93–123.
جهانگیر، میلاد (1392). موزه در ایران. تهران: نشر سمیرا.
خانیکی، هادی، موسوی، سیدحسین، عابدی، عیسی، مسجد جامعی، احمد (1380). اسنادی از باستانشناسی در ایران. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
دیولافوا، ژان (1332). ایران، کلده، آشور. ترجمه فرهوشی. تهران: خیام.
دیولافوا، ژان (1356). سفرنامه خاطرات کاوشهای شوش. ترجمه علی فروشی. تهران: انتشارات دانشگاه تهران.
زرشناس، زهره (1391). درآمدی بر ایرانشناسی. تهران: پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی.
زرشناس، زهره (1394). «تاملی درباره دانش ایرانشناسی در ایران». فصلنامه مطالعات ایرانشناسی. 1 (1)، 31-23.
مصطفوی کاشانی، محمد تقی (1381). تلاش در راه خدمت به آثار ملی و امید به آینده. مجموعه مقالات در زمینه باستانشناسی. مهدی صدری. تهران: انجمن آثار و مفاخر فرهنگی.
معصومی، غلامرضا (1383). تاریخچه علم باستانشناسی. تهران: انتشارات سمت.
ملکشهمیرزادی، صادق (1366). «مروری بر تاریخچه مطالعات باستانشناسی در ایران». باستانشناسی و تاریخ. (2). 57- 73.
ملکشهمیرزادی، صادق (1382). ایران در پیش از تاریخ (باستانشناسی ایران از اغاز تا سپیده دم شهرنشینی). تهران: انتشارات سازمان میراث فرهنگی کشور.
موسوی، علی (1381). «ارنست هرتسفلد و تحول باستانشناسی در ایران 1304- 1314». باستانشناسی و تاریخ. (33). 45- 56.
موسوی، محمود (1378). «تاریخچه مختصر فعالیتهای باستانشناسی در ایران». نمایه پژوهش. شماره 9 و 10. 68-87.
نامجو، عباس (1378). سیمای فرهنگی ایران. تهران: عیلام.
نگهبان، عزت الله (1376). مروری بر پنجاه سال باستانشناسی ایران. تهران: سازمان میراث فرهنگی.
یزدانی، مرضیه (1380). اسنادی هیاتهای باستانشناسی در ایران (1345-1254 ش). تهران: سازمان اسناد ملی.
اساسنامه انجمن آثار ملی. (۱۳۵۱). تهران: انجمن آثار ملی، ۳–۵.
References
Abbasi, M. R., & Badiei, P. (1993). Shahriār-e jāddeh-hā: Safarnameh-ye Nāser al-Din Shah be ʿAtabāt. Tehran: National Archives Organization of Iran. [In Persian]
Akbari, M. A. (2005). Tabārshenāsi-ye hoviyat-e jadid-e Irānī: Āsār-e Qājār va Pahlavi-ye avval. Tehran: Scientific and Cultural Publications. [In Persian]
Ashuri, D. (1974). Irān-shenāsi chist va chand maqāleh-ye digar. Tehran: Agah. [In Persian]
Bigdelo, R. (2014). Arzyābi-ye enteghādi-ye tārikh-negāri-ye nāsionālisti dar Irān. Faslnameh-ye Motāleʿāt-e Melli, 15(2), 58. [In Persian]
Dieulafoy, J. (1953). Irān, Kaldé, Āshur (F. Faravashi, Trans.). Tehran: Khayyam. [In Persian]
Dieulafoy, J. (1977). Safarnameh-ye khāterāt-e kāvosh-hā-ye Shush (A. Forushi, Trans.). Tehran: University of Tehran Press. [In Persian]
Enayat, H. (1973). Shesh goftār darbareh-ye din va jāmʿeh. Tehran: Moj. [In Persian]
Eʿtemād al-Saltaneh, M. H. Khān. (1977). Ruznāmeh-ye khāterāt-e Eʿtemād al-Saltaneh. Tehran: Amirkabir. [In Persian]
Faridi, M., & Fatemeh. (2015). Porsesh-hā va chālesh-hā-ye ruberu-ye Irān-shenāsi. Motāleʿāt-e Irān-shenāsi, 1(1), 126–136. https://is.iranology.ir/article_710140.html[In Persian]
Foucault, M (1970). The Archeology of Knowledge. Trans. A. M. Sheridan Smith, London: Tavistock Publications
Foucault, M. (1980). Power/knowledge: Selected interviews and other writings, 1972–1977 (C. Gordon, Ed.). Pantheon Books.
Foucault, M. (1995). Discipline and punish: The birth of the prison. Vintage Books.
Foucault, M. (2010). Teātr-e falsafeh: Gozideh-i az dars-goftārhā, kutāh-neveshteh-hā va goftogu-hā (N. Sorkhush & A. Jahandideh, Trans.). Tehran: Nashr-e Ney. [In Persian]
Foucault, M. (2016). Morāqebat va tanbih: Tavalod-e zendan (N. Sorkhush & A. Jahandideh, Trans.). Tehran: Nashr-e Ney. [In Persian]
Godard, A., Godard, Y., & Siroux, M. (1992). Āsār-e Irān (A. Sargod-e Moghaddam, Trans.). Mashhad: Astan Quds Razavi. [In Persian]
Jahangir, M. (2013). Muzeh dar Irān. Tehran: Samira. [In Persian]
Karimlu, D. (1999). Tārāj-e mirās-e melli (Vol. 1). Tehran: Ministry of Foreign Affairs. [In Persian].
Khaniki, H., Mousavi, S. H., Abedi, I., & Masjed-Jamei, A. (2001). Asnādi az bāstān-shenāsi dar Irān. Tehran: Ministry of Culture and Islamic Guidance. [In Persian]
Kiani Haftlang, K. (2002). Irān-shenāsi: Farāz-hā va forudhā. Tehran: Tous. [In Persian]
Mahbubi Ardakani, H. (1971). Tārikh-e tahavvol-e Dāneshgāh-e Tehran va moʾassasāt-e ʿāli-ye āmozesh-e Irān dar ʿasr-e Pahlavi. Tehran: University of Tehran Press. [In Persian]
Malek Shahmirzadi, S. (1987). Moruri bar tārikhcheh-ye motāleʿāt-e bāstān-shenāsi dar Irān. Bāstān-shenāsi va Tārikh, (2), 57–73. [In Persian].
Malek Shahmirzadi, S. (2003). Irān dar pish az tārikh. Tehran: Cultural Heritage Organization. [In Persian]
Masoumi, G. (2004). Tārikhcheh-ye ʿelm-e bāstān-shenāsi. Tehran: SAMT. [In Persian]
Mostafavi Kashani, M. T. (1976). Amānat-dāri-ye khāk. Tehran: General Staff of the Armed Forces. [In Persian]
Mostafavi Kashani, M. T. (2002). Talāsh dar rāh-e khedmat be āsār-e melli va omid be āyandeh (M. Sadri, Ed.). Tehran: Anjoman-e Āsār va Mafākhir-e Farhangi. [In Persian]
Mousavi, A. (2002). Ernst Herzfeld va tahavvol-e bāstān-shenāsi dar Irān (1925–1936). Bāstān-shenāsi va Tārikh, (33), 45–56. [In Persian]
Mousavi, M. (1999). Tārikhcheh-ye mokhtasar-e faʿāliyat-hā-ye bāstān-shenāsi dar Irān. Namayeh-ye Pazhuhesh, 9–10, 68–87. [In Persian]
Namjoo, A. (1999). Simā-ye farhangi-ye Irān. Tehran: Ilam. [In Persian]
Nasiri-Moghaddam, Nader, 2004, L'archéologie française en Perse et les antiquités nationales (1884-1914). Paris: Connaissances et Savoirs.
Negahban, E. (1998). Moruri bar panjāh sāl bāstān-shenāsi-ye Irān. Tehran: Cultural Heritage Organization. [In Persian]
Pope, A. U., Phillips, A., Ackerman, P., & Schroeder, E. (1999). Shāhkārhā-ye honar-e Irān (P. N. Khanlari, Trans.). Tehran: Scientific and Cultural Publications. [In Persian]
Shefa, S. al-D. (1969). Jahān-e Irān-shenāsi (Vol. 1). Tehran: Royal Library. [In Persian]
Tajik, M. R., & Rezazadeh, K. (2022). Tahlil-e qodrat-e molad-e Foucauldian az manzar-e goftemān (Case study: Foreign policy of the Islamic Republic of Iran). Rahyaft-hā-ye Siasi va Beynolmelali, 13(4), 93–123. [In Persian]
Tarfandari, A. M. (2018). Ravikard-hā-ye sharq-shenāsān-e Orupāʾi dar kāvosh-hā-ye bāstān-shenāsi-ye ʿahd-e Qājār. Pazhuhesh-hā-ye Tārikhi, 38, 61–80. [In Persian]
Tarfandari, A. M. (2019). Az ganj-yābi tā bāstān-shenāsi. Tehran: National Library and Archives Organization of Iran. [In Persian]
Tarfandari, M. (2020). Reshteh-ye Irān-shenāsi: Māhiyat, zarurat va mabāni-ye ravesh-shenākhti-ye ān. Motāleʿāt-e Irān-shenāsi, 6(19), 61–80. https://is.iranology.ir/article_710889.html. [In Persian]
Yazdani, M. (2001). Asnād-e heyʾat-hā-ye bāstān-shenāsi dar Irān (1925–1966). Tehran: National Archives Organization of Iran. [In Persian]
Zarshenas, Z. (2012). Daramadi bar Irān-shenāsi. Tehran: Research Institute for the Humanities and Cultural Studies. [In Persian]
Zarshenas, Z. (2015). Taʾammoli darbareh-ye dānesh-e Irān-shenāsi dar Irān. Motāleʿāt-e Irān-shenāsi, 1(1), 23–31. [In Persian]
