مرزهای شمال‌غربی ایرانشهر در دورة ساسانی به سبب همجواری با امپراتوری روم/بیزانس و قرار گرفتن در معرض یورش اقوام کوچ‌نشین قفقاز و استپ‌های شمالی، از مهم‌ترین حوزه‌های امنیتی و راهبردی این دولت به شمار می‌رفت. مسئلة اصلی پژوهش حاضر، بررسی جایگاه استحکامات مرزی در راهبرد دفاعی ساسانیان و تبیین نقش جغرافیا در سازمان‌دهی امنیت مرزهای شمال‌غربی ایرانشهر است. این پژوهش با روش توصیفی ـ تحلیلی و بر پایة داده‌های منابع تاریخی، جغرافیایی و یافته‌های باستان‌شناختی، استحکامات ساسانی در ارمنستان، گذرگاه‌های داریال و دربند و منطقة لازیکا را بررسی کرده و کارکرد آن‌ها را در نظام دفاعی ساسانی تحلیل می‌کند.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که ساسانیان مرز را صرفاً یک خط سیاسی تلقی نمی‌کردند، بلکه آن را فضایی راهبردی می‌دانستند که امنیت آن مستلزم کنترل مناطق حائل، گذرگاه‌های ارتباطی و مسیرهای نفوذ بود. از این‌رو، با بهره‌گیری هم‌زمان از موانع طبیعی و استحکامات مصنوعی، سامانه‌ای دفاعی و چندلایه در شمال‌غرب ایرانشهر شکل گرفت. در این سامانه، کوهستان‌های ارمنستان نقش عمق دفاعی، دربند و داریال نقش گلوگاه‌های راهبردی و لازیکا نقش مکمل ژئوپلیتیکی را ایفا می‌کردند. همچنین نتایج نشان می‌دهد که تفاوت ماهوی تهدیدات مرزی در شکل‌گیری الگوهای دفاعی ساسانیان مؤثر بوده است؛ به‌گونه‌ای که در برابر قدرت‌های دولت‌محور، تقویت شهرها و مراکز نظامی و در برابر اقوام کوچ‌نشین، کنترل گذرگاه‌ها و ایجاد استحکامات خطی در اولویت قرار داشت.

در مجموع، استحکامات شمال‌غرب ایرانشهر را نمی‌توان مجموعه‌ای پراکنده از دژها و دیوارهای دفاعی دانست، بلکه این سازه‌ها اجزای یک نظام دفاعی منسجم بودند که بر پیوند میان جغرافیای طبیعی، مهندسی نظامی و تدابیر سیاسی استوار بود و نقش مهمی در مدیریت چالش‌های ژئوپلیتیکی و تأمین امنیت مرزهای ساسانی ایفا می‌کرد.